آیینه

تاریخچه بهره وری

واژه بهره وری را با داده productivity که به معنای سرشاری، حاصلخيزي، باروری و استعداد تولید است معادل قرار داده اند. با مقایسه معانی واژه بهره وری در فرهنگ لغات فارسی و آنچه معنی productivity است ضرورت تعیین واژه ای جدید و یا تعریف معانی بیشتری برای واژه بهره وری به شدت احساس می شود که نساز به بررسی کارشناسان و خبرگان فن دارد.

اگرچه کاربرد بهره وری در فرهنگ امروزی ما مفهومی تازه است شاید بتوان گفت شروع آن به آغاز حیات بشر و تلاش آدمی به ادامه حیات بشر و تلاش آدمی برای ادامه حیات و تشکیل تمدنها باز میگردد.

بهره وری تا آنجا که به صورت روشی برای استفاده هوشمندانه و خردمندانه از مواهب خدادادی برای بدست آوردن بهترین نتیجه بالاترین نطلوبیت است. دیگر از حد یک تعریف ساده که رابطه بین ستاده یک سازمان و داده های مورد نیاز آن است بالاتر می رود آنقدر عمیق میشود که می توان گفت ریشه در اندیشه پیدا می کند اما تاریخ پیدایش واژه بهره وری به زمانهای بسیار دورتر از آنچه که اغلب مردم تصور می کنند بر می گردد. واژه بهره وری برای اولین بار در آثار فیزیوکراتها به کار گرفته شد. فیزیوکراتها، گروهی از نویشندگان، متفکران فرانسوی بودندکه اولین مدرسه علمی اقتصادی را بنا نهادند. اگرچه صنعت بهره وری productive پیش از آن از سال 1612 مورد استفاده قرار گرفته بود. ولی در قرن هجدهم این واژه برای اولین بار در مفهوم اقتصادی بکار گرفته شد در سال 1776 آدام اسمیت (Adam Smith) پدر اقتصاد نوین در یکی از آثارش بیان می دارند نوعی نیروی کار وجود دارد که بر ارزش چیزی که به آن اهمیت داده می شود می افزاید. نوع دیگری از نیروی کار نیز وجود دارد که چنین قابلیتیرا ندارد و نیروی کار نوع اول را، از آنجا که ارزشی ایجاد می کند می توان بهره وری نامید پس از آن در سال 1878 اقتصاددان دیگری به نام جی ونس Jevons می گوید دو هدف عمده باید در بهره ور کردننیروی کار تا سر حد امکان باشد بدین معنی که بتوانیم با استفاده از شار معقولی از نیروی کار، حداکثر ثروت ممکن را کسب کنیم. این توجه به بهره وری با آغاز انقلاب صنعتی که امکان رشد اقتصادی را از طریق بهره وری همزمان ممکن می سازد. اما پسش از آن، تا 8000 سال قبل از میلاد – حتی شاید بتوان گفت تا یک دوره 000/10 ساله هیچ گونه رشدی در اقتصد به ثبت نرسیده بود، با این وجود، این امر بدین معنا نیست که پیشینیان ما هیچ گونه آگاهی یا توجهی به بهره وری نداشته اند. بر روی لوحه های سفالی که در کاوش های باستان شناسی بدست آمده و همچنین بر ری پوست نوشته هایی که در ویرانه های صومعه های قرون وسطی کشف شده است. ارقامی در مورد میزان برداشت محصول، شیوه آبیاری و سایر مسایلی که به اندازه گیری بهره وری مربوط می شود به چشم می خورد. این اعداد و ارقام بدست آمده بیانگر این مدعاست که توجه به بهره وری به قرن ها پیش باز می گردد. اما بهره وری به شکل امروزی اولین بار در مقاله ای از کس نه Quesnay در سال 1766 عنوان شد. حدود هفتاد سال بعد یعنی در سال 1833 فردی بنام لیتره Littre، بهره وری را قدرت تولید تعریف کرد. در اوایل قرن بیستم از این کلمه تعریف مناسب تری ارائه شد. (رابطه خروجی به تمامی ورودی هایی که جهت تولید آن خروجی بکار رفته است) در سال 1950 میلادی تعریف دیگری توسط سازمان همکاری اقتصادی اروپا به شرح زیر صورت گرفت (بهره وری جزئی نسبت حاطه از تقسیم خروجی بر یکی از عوامل تولید است).

اما در ایالات متحده بیش از اواسط دهه 1960 بهره وری نیروی کار Labour productivity رشدی اساسی و منظم داشت به عبارت دیگر، از پایان جنگ جهانی دوم تا سال 1965 productivity کلی نیروی کار با نرخ متوسط سالانه برابر 2/3 درصد به رشد خود ادامه داد پس از پایان سال 1965 نرخ رشد سیر نزولی صافت و در خلال دهه 1970 این روند وخیم تر شد به گونه ای که میانگین رشد در این زمان به سختی از یک درصد تجاوز می کرد این روند در سالهای 1978 تا 1982 به پایین ترین سطح خود رسید. تا آنجا که رشد بهره وری نیروی کار عملاً به نرخ متوسط سالانه 2% سقوط کرد پس از این دوره بار دیگر شاهد بازگشت رشد نرخ بهره وری بودیم از سال 1982 تا 1984 نرخ رشد متوسط سالانه بهره وری بالغ بر 5/2 درصد بود و آمار بدست آمده در سالهای بعد رشد بهره وری ملی نیروی کار در سال 1985 و 1986را بطور متوسط 6/0 افایش را نشان داده است اما رشد نیروی کار ایالات متحده از سایر کشورها بر اساس آمار کمتر است لیکن در مقایسه با سالهای قبل در داخل کشور مذکور رشدی چشمگیر داشته است بعنوان مثال از سال 1960 و 1986 بهره وری نیروی کار آمریکا با سایر کشورها بر اساس جدول زیر مقایسه شده است.

رشد بهره وری نیروی کار در سطح بین المللی – متوسط تغییر سالانه تولید ناخالص ملی سرانه کارکنان در سالهای (1985 تا 1960) بین کشورهایی که در جدول مربوط قید شده است می باشد.

و اما در خصوص فعالیتهای بهره وری و آغاز آن در ژاپن باید گفت ژاپن یکی از کشور است که از بهره وری بالایی برخوردار می باشد لذا شروع فعالیت ژاپن در این خصوص از سال 1955 برمی گردد که در این سال ژاپن اقدام به تاسیس مرکز ژاپن بنام مستعار (JPC) (مرکز بهره وری ژاپن) کرده است و فعالیتهای بسیار وسیعی در این زمینه انجام داده و به استانداردهای بالای زندگی رسیده است. شهروند ژاپنی خود را موظف میداند تا نسبت به بهره وری آگاهیهای لازم را داشته ، برای تحقق آن بکوشد و البته ابتدا در شرکت هوندا این فعالیت آغاز شده و در سال بهره وری (سالی را که در ژاپن، سال بهره وری نام نهاده شده بود) 1982 موجب بهبود شرایط کار، صرفه جویی در منابع – توسعه منابع انسانی و ایجاد استغال گشته و از سوی باعث بهبود کیفیت زندگی و کارآیی گردیده است.

و یا در سنگاپور آن مقدار که خود آنان ادعا می کنند نیمی از افزایش تولید ناخالص ملی در خلال سالهای 1983 تا 1966 به دلیل بهبود  نیروی کار بوجود آمده است. مرکز بهره وری سنگاپور در سال 1967 تأسیس شد که همه نهاد ها و سازمان ها در آن فعالیت داشتند و وظیفه نهاد های فرهنگی به خصوص نهاد های وابسته به دولت در این امر مهم بیش از سایر نهادها و سازمانها بود و با سرمایه گذازی این نهادها بود تا مفهوم بهبود بهره وری و منافع حاصل از آن را به آحاد جامعه آموزش دهند و به مرور زمان نگرش بهره وری را در آنان ایجاد کنند تا پس از چندی همگی کارها را مطلوب تر انجام داده و در ثمرات بهره وری بهره ند گردند. مدیریت بهره وری ص 6 و اطلاعات سیاسی و اقتصادی ص 89 و 90.

بهره وری در ایران

با بررسی بعمل امده تا سال 1361 به لحاظ اینکه ایران دارای بازار مصرف و مونتاژ بوده و تولیدات در بخش صایع اصلاً وجود نداشته و یا در صورت وجود، چشمگیر نبوده و در بعد بهره وری چندان کاری صورت نگرفته است با وجود اعداد و ارقام به صورت قرینه می توان حدس زد و با بررسی و تفحص که شده، نوشته و یا مطلب مدون شده ای در این خصوص به دست نیامده است و با برررسی شاخصهای بهره وری کار به قیمت ثابت سال 1361 هم درمی یابیم که بهره وری در ایران تا سال 1367 بعلت مسائل جنگی  محاصره اقتصادی روند نزولی داشته و بطور متوسط سالانه 6 درصد کاهش داشته است. در طی این سالها فعالیتهای مربوط به صنایع تولید مواد غذایی، صنایع منسوجات، صنایع تولید چوب و صنایع تولید کاغذ در کاهش بهره وری نقش اساسی داشته است. از سال 1368 به بعد بهره وری روند صعودی خود را به دنبال بنامه های بازسازی لقتصادی آغاز کرده و بطور متوسط از رشد 2/4 درصد در سال برخوردار بوده است.

عامل اصلی کنونی رشد بهره وری ط این مدت، روند نزولی بهره وری صنایع محصولات شیمیایی- صنایع معدنی و فلزی و صنایع تولید اشین آلات و وسایل فلزی است. توجه بیشتر به این فعالیتها در برنامه های اقتصادی تاثیر زیادی بر روند بهره وری ایران در آینده خواهد داشت. (تعیین وضعیت بهره وری ایران توسط آقای طاهری سال 1373)