تدریس به شیوه حل مسئله
دکتر تقی پور
تعریف مسئله: عبارت است از تعارض یا تفاوت بین یک موقعیت موجود و موقعیت دیگری که ما میخواهیم ایجاد کنیم.
تعریف حل مسئله: حل مسئله را می توان به صورت تشخیص و کاربرد دانش و مهارتهایی که منجر به پاسخ درست یادگیرنده به موقعیت یا رسیدن او به هدف مورد نظرش می شود تعریف کرد.
در موقعیتی که انسان با مسئله ای روبرو می شود، باید بر موانع یا مشکلاتی که بر سر راه رسیدن به هدف وجود دارد، غلبه کند. در روان شناسی (مسئله) معمولا به محیط بیرونی فرد مربوط می شود: مانند معما و مسئله ریاضی که برای هر کدام یک راه حل و پاسخ مشخصی یافت می شود. عامل اصلی در حل مسئله، عبارت است از کاربرد تجزیه قبلی فرد برای رسیدن به راه حل و پاسخی که پیش از آن برای انسان ناشناخته بوده است. حداقل در موقعیت ویژه ای که شخص در آن قرار دارد، تجربه، دانش و مهارت گذشته، پیشنیاز حل مسئله محسوب می شود.
راههای حل مسئله:
1- حل مسئله از طریق آزمایش و خطا: چنانچه با مسئله ای روبرو شویم که برای حل آن قاعده و اصول از پیش شناخته شده ای در اختیار نداشته باشیم، آن را از طریق آزمایش و خطا حل می کنیم. روش آزمایش و خطا قاعده و اصول معینی نداردو موجب اتلاف وقت می شود تنها چیزی که از این رهگذر می آموزیم حل همان مسئله است؛ اما قاعده فرا نمی گیریم که بتوانیم آن را برای حل سایر مسائل تعمیم دهیم. به عنوان مثال یک دسته کلید با تعدادی کلید های مشابه در اختیار داریم برای باز کردن یک در هر یک از این کلید ها را یک بار انتخاب می کنیم تا به نتیجه اصلی برسیم این نمونه ای از آزمایش و خطا بود.
2- حل مسئله از طریق بینش و شناخت: هنگامی که عناصر مربوط به یک مسئله برای انسان شناخته شده باشد می توان آن را از طریق بینش و شناخت حل کرد. روش حل مسئله از طریق بینش به کشف قواعد و الگوی روابط و یا اصولی که در مسئله نهفته است، دلالت دارد و به محض اینکه عوامل مذکور شناخته شوند، مسئله مستقیما حل خواهد شد. رفتار توام با بینش دارای دو شرط است:
الف: باید اصول اصلی شناخت، فهمیده شوند.
ب: منبع و وسایل موجود تغییر یابند و یا انطباق داده شوند تا حل مسئله از طریق بینش عملی گردد.
3- حل مسئله با روش تحلیلی: تحلیل تدریجی و گام به گام در جهت رسیدن به حل مسئله به فهم کامل کلیه مراحل و روابط مربوط نیاز دارد. این روش آمیزه ای از روش آزمایش و خطا، بینش و تفکر منطقی است. بسیاری از مسائل هندسی به این گونه حل می شوند. نمونه مسائلی که در علوم اجتماعی می توان به روش تحلیلی مورد بررسی قرار گیرد، عبارتند از:
الف: چگونه میتوان بزهکاری نوجوانان را کاهش داد؟
ب: تا چه حد باید نوجوانان را آزاد گذارید؟
4- حل مسئله با روش دیویی: جان دیویی فرآیند حل مسئله را با پیدا کردن عواملی که موجب مسئله شده اند، آغاز میکند. روش دیویی دارای پنج مرحله است:
الف: مشخص کردن مسئله.
ب: حدس زدن یا مشخص کردن علل مسئله.
ج: در نظر گرفتن راه حل های موجود.
د: انتخاب بهترین راه حل.
ه: اجرای راه حل انتخابی و نتیجه گیری.
حل مسئله با روش دیویی به الگوی (روش تحقیق) شباهت دارد، و دانش آموز را با فرآیند پژوهش آشنا می سازد.
الف: تشخیص مسئله: نخسین گام در حل مسئله تشخیص و درک مسئله است، یعنی اینکه یادگیرنده متوجه بشود که مسئله ای وجود دارد. در واقع، سهم مهم حل مسئله تشخیص مسئله یا مشکل است. مسلما اگر مسئله تشخیص داده نشود هیچ راه حلی پیدا نخواهد شد.
به طور کلی مسائل را می توان به دو دسته مسائل تعریف شده و مسائل تعریف نشده تقسیم کرد.
1- مسائل تعریف شده: هدف کاملا مشخصی دارند و همه اطلاعات مورد نیاز برای حل مسئله موجودند، تنها یک جواب درست برای آن وجود دارد مانند تمرینات داخل کلاس یا پروژه های تحصیلی.
2- مسائل تعریف نشده: هدف شناخته شده ای ندارند، اطلاعات مورد نیاز برای آنها وجود ندارد و معمولا برای هر مسئله چندین راه حل وجود دارد.
ب: تعریف و معرفی مسئله: تعریف کردن و فهمیدن مسئله مستلزم یافتن اطلاعات مناسب و صرف نظر از جزئیات نامربوط است. علاوه بر شناسایی و تعریف مسئله، باید آن را به نحو درست معرفی کرد. یکی از متداول ترین راههای معرفی مسئله بیان صورت (شفاهی یا کتبی) آن است، علاوه بر این مسائل را می توان به صورتهای دیگر، از جمله تصاویر، معادلات ریاضی، نمودارها، طرح ها و نقشه ها، نیز نشان داد. متخصصان حل مسئله این فرایند را معرفی مسئله نام گذاری کرده اند.
پ: کشف و تدوین راه حل مسئله: وقتی که یادگیرنده با مسئله ای روبرو می شود، ممکن است راه حل آماده ای از قبل برای آن را به کار می بندد و مسئله را حل می کند. در چنین حالتی نباید گفت یادگیرنده با مسئله ای برخورد کرده است.چنانچه راه حل آماده از قبل موجود نباشد در آن صورت باید به جستجوی یک راه حل مناسب بپردازد.
پژوهشگران حوزه حل مسئله راه حل های مسائل را به دو دسته تقسیم کرده اند. یکی از آنها روش مراحل پیاپی (الگوریتم) است؛ راه دیگر روش بهترین حدس یا روش اکتشافی است. روش الگوریتم یک روش گام به گام منظم است. اگر در حل مسئله الگوریتم مناسب انتخاب شود جواب مسئله قطعی است. در مقابل، روش اکتشافی روشی است که بیشتر برای مسائل نامشخص تر و ابهام دار مورد استفاده قرار می گیرد. موردی از حل مسئله با روش اکتشافی روش تحلیل وسیله ـ هدف است. در این روش یادگیرنده ابتدا مسئله را به تعدادی مسائل فرعی تقسیم می کند و بعد به دنبال راه حل برای آنها می گردد. برای مثال، نوشتن یک گزارش تحقیق 20 صفحه ای برای دانشجویان یک موضوع تحقیق، پیدا کردن منابع و مآخذ مورد نیاز، خواندن و سازمان دادن اطلاعات موجود، تهیه چهارچوب و طرح کلی گزارش، و فعالیتهای مربوط دیگر. مورد دیگری از حل مسئله با روش اکتشافی راهبرد وارونه است. در این روش یادگیرنده از هدف نهایی شروع می کند و تا مسئله حل نشده اولیه به عقب باز می گردد. این روش غالبا برای حل مسائل هندسی مناسب است. مورد سوم از حل مسئله با روش اکتشافی قیاس گری یا تفکر قیاسی نام دارد. منظور از تفکر قیاسی این است که یادگیرنده از یک موقعیت مشابه با مسئله برای حل آن مسئله استفاده می کند.
ت: عمل کردن بر راه حل های کشف شده: پس از انتخاب راه حل احتمالی، باید آن را به اجرا در آورد. منظور این است که روش مراحل پیاپی را انتخاب کرده اید، آن را به دقت به کار بندید؛ اگر یکی از روش های اکتشافی را برگزیده اید آن را مورد استفاده قرار دهید؛ یا اگر روش الگوریتم را مفید تشخیص داده اید از آن بهره بگیرید.
ث: نگاه به عقب و ارزشیابی فعالیتها: پس از انکه یاد گیرنده راه حلی را انتخاب کرد و آن را مورد استفاده قرار داد، باید نتایج حاصل را ارزشیابی کند. این مرحله شامل وارسی شواهد برای تائید درست بودن راه حل و جواب مسئله است. روش دیگر ارزشیابی از نتایج، تخمین زدن جواب درست است. مثلا اگر مسئله ای که دانش آموز قرار است حل کند 12×11 است، پس از حل باید آن را از انتها دوباره حل کنیم تا به جوا برسیم.
مراحل آموزش حل مسئله :
1- رفتار نهایی دانش آموز را در رابطه با پاسخ صحیح مسئله مشخص سازید. در این مرحله، معلم نتیجه نهایی حاصل از حل مسئله را برای شاگرد توصیف می کند. این توصیف نباید جواب و راه حل مسئله را در بر داشته باشد؛ زیرا در روش حل مسئله، هدف این است که دانش آموز خود، راه حل مسئله را کشف کند.
2- اطمینان حاصل کنید که شاگرد، مفاهیم و اصولی را که برای حل مسئله پیشنیاز محسوب می شود، می داند.
3- شرایطی فراهم سازید تا شاگردان مفاهیم و اصولی را که برای حل مسئله به کار می روند، به خاطر آورند.
4- دانش آموز را به طور شفاهی برای حل مسئله راهنمایی کنید.
5- برای حصول اطمینان از یادگیری دانش آموزان، از آنان بخواهید که چگو.نگی حل مسئله را به طور کامل نمایش دهند و مسائل جدیدی را با همان اصول حل کنند.
=================================================================================
منابع:
1- صفوی، امان الله، کلیات روشها و فنون تدریس، انتشارات سمت، 1385
2- سیف، علی اکبر، روان شناسی پرورشی، موسسه انتشارات آگاه ، 1379